Akụkọ / Ifo


Akụkọ Ifo bụ agụmagụ odinaala ndị Igbo nke ndị nna nna anyị ha bidoro. Ọ bụ akụkọ e bidoro ịkọ mgbe elu bụ ala ọsa, mgbe ụzọ dị n’ukwu ụkwa, mgbe ogwumagala sị na ya ga na-ahọrọ ala ahọrọ maka n’ala dị oke nro. Ọ bụ akụkọ nwa tolite o tokwuru ma bụrụkwa akụkọ kwesịrị ịdị ọkpụtọrọkpụ. Ndị Igbo na-eji akụkọ ifo enye ọtụtụ nkuzi, ọ bụghị naanị akụkọ. Ụfọdụ ifo na-abụkarị akụkọ arọrọ arọ e ji dịka mmadụ, ndịmmụọ, ụmụanụmanụ dị iche iche dị ka ḿbè, agụ, ọdụm, m̀bé, ngwere dgz were akọ. Ọ bụ akụkọ miri emi e chebara echiche ime were rọọ ka ọ bụ, kpatara na akụkọ ifo ọ bụla nwere ihe ọ na-akọwa ma ọ bụ na-akuzi. E si na ya amụta ọtụtụ ihe.
•Soro kọọrọ Igbogaadị akụkọ ifo ndị i chetara, ka o soro ruo ndị ọ̀zọ́ ntị. Igbo ga-adị!•

Ajambele

Ḿbè agaba; Ajambele. Ḿbè agaba; Ajambele.

Ọ pụta hụ nkwụ; Ajambele. Sị ya nkwụ nne ya; Ajambele.

Sị ya nkwụ nna ya; Ajambele. Ma ọ chara akwụ; Ajambele.

Nkwụ asị ya mbà; Ajambele.

Ḿbè agaba; Ajambele. Ḿbè agaba; Ajambele.

Ọ pụta hụ ọsụkwụ; Ajambele. Sị ya ọsụkwụ nne ya; Ajambele.

Sị ya ọsụkwụ nna ya; Ajambele. Ma ọ chara akwụ; Ajambele.

Ọ sị ya chara akwụ; Ajambele. Ḿbè arịba; Ajambele.

Ḿbè arịruo; Ajambele. Na-akpa na-àtá; Ajambele.

Na-àtá na-anwa; Ajambele. Otu mkpụrụ akwụ; Ajambele.

Wee danahị ḿbè; Ajambele. Danye na mmiri; Ajambele.

Ḿbè arịda; Ajambele. Danye na mmiri; Ajambele.

Ọ pụta hụ ọkpọ; Ajambele. Jụọ ya ọkpọ nne ya; Ajambele.

Jụọ ya ọkpọ nna ya; Ajambele. Sị ma ọ tara akwụ; Ajambele.

Ọ sị ya takwaa akwụ; Ajambele. Ka isi ya fere igwudu ogwe; Ajambele.

Ma ya ataghị akwụ; Ajambele. Ka ikenga ya were ọfọ jebe; Ajambele.

Ḿbè agaba; Ajambele. Ḿbè agaba; Ajambele

Ọ pụta hụ ásá; Ajambele. Jụọ ya ásá nne ya; Ajambele.

Jụọ ya ásá nna ya; Ajambele. Sị ma ọ tara akwụ; Ajambele.

Ọ sị ya takwaa akwụ; Ajambele. Ka isi ya fere igwudu ogwe; Ajambele.

Ma ya ataghị akwụ; Ajambele. Ka ikenga ya were ọfọ jebe; Ajambele.

Ḿbè agaba; Ajambele. Mbè agaba; Ajambele.

Were pụta hụ ịkpọ; Ajambele. Jụọ ya ịkpọ nne ya; Ajambele.

Jụọ ya ịkpọ nna ya; Ajambele. Sị ma ọ tara akwụ; Ajambele.

Ọ sị ya takwaa akwụ; Ajambele. Ka isi ya fere igwudu ogwe; Ajambele.

Ma ya ataghị akwụ; Ajambele. Ka ikenga ya were ọfọ jebe; Ajambele.

Ḿbè agaba; Ajambele. Ḿbè agaba; Ajambele.

Were pụta zu ehi; Ajambele. Jụọ ya ehi nne ya; Ajambele.

Jụọ ya ehi nna ya; Ajambele. Sị ma ọ tara akwụ; Ajambele.

Ọ sị ya tara akwụ; Ajambele. Ḿbè eburu úbè; Ajambele.

Maa ehi n’anya; Ajambele. Ehi eburu úbè; Ajambele.

Maa ḿbè n’obi; Ajambele. Ọ dị izu naato; Ajambele.

Ànụ́ m na ḿbè nwụrụ; Ajambele. Ọ dị izu naanọ; Ajambele.

Ànụ́ m n’ehi nwụrụ; Ajambele. Otu mkpụrụ akwụ; Ajambele.

Bụ ya gburu ḿbè; Ajambele. Otu mkpụrụ akwụ; Ajambele.

Bụ ya gburu ehi; Ajambele. Ḿbè anwụhụ; Ajambele

Ehi anwụhụ; Ajambele

Akụkọ ilu mbụ

Àkpá-nkwụ:

Onye che na ụwa ya jọkarịsịrị, ya biko jụrụ àkpá ńkwụ́ ka ụwa nke ya dị. Àkpá ńkwụ́ sị na chi ya kere ya, o nyeghị ya ụkwụ, nke o ji enye ya ǹkù.

Chi ya wee chọchaa ebe Ọ ga-enye ya dịka ebe obibi, ga zoo ya n’uduko ńkwụ́. Nke kachasị eme ya obi ụtọ bụrụ mmanya ńkwụ́ ya na-añụ mgbe ọ bụla ọ gụrụ ya agụụ, mere ahụ ji akwọ ya mụrụmụrụ mgbe niile.

Ebe ya bụ nwa àkpá nọ n’elu ńkwụ́ na-enye chi ya otuto maka afọọma ya, ka nwoke a na-akpọ diochi rigotere ebe ahụ, gburu ya tụpụ n’ala.

Ka ya daruru ala, nwa ọkụkọ gbapụta were ya mere ihe egwuregwu. Ọ tụrụ ya, o fee ya kpakakpaka tụpụkwa ya. Gbaba agbaba adịghị ḿmā nke febe efebe jiri dị. Ebe ya che na ihe ji ya ahapụla, ka ọ tụrụziri ya lokpuo.

Àkpá ńkwụ́ wee sị na ebe ọ bụ na ya adaruela ala, na ụta bụ diochi ahapụghị ya n’elu ńkwụ́ ka ọ dịịrị, maka na ikpe amaghị ọkụkọ na nri e ghebere oghe. Ọ sịkwa na ọ kaara ya ḿmā na nwa ọkụkọ loro ya na ndụ, tupu ụmụ mmadụ ahụrịa ya n’ọkụ.

Ọ wee sị onye ọ bụla were ụwa ka àkpá ńkwụ́, n’ihi na onye chi ya egbughị ga-anọ ogologo ndụ. Igbo ga-adị!


Nchi:

Ótù ụbọchị ka ụmụanụọhịa niile gbakọtara ọnụ na-akọ akụkọ ụwa ha. Onye bilie ọ kọọ ka ụwa ya si achịgharị ya ma ọ bụ ka ụwa siri siere ya ike.

Nchi wee bilie sị ụmụanụọhịa ibe ya ha daa jụụ n’ihi onye ndị iro gbara gburugburu na-eche ndụ ya nche mgbe niile. Ọ sị ha biko soro ya kelewe Chineke maka afọọma O nwere ebe ha bụ nchi nọ.

Nchi wee sị ha na e wepụ ọrụ ebube Chineke, na okenye agaghị afọdụ n’ama nchi taata, maka na ndị dinta anaghị ekwe ha atọ atọ anwụ ọnwụ chi ha. Ụfọdụ n’ime ha anakwaghị agba afọ tupu ụmụmmadụ ewere ha gbuo awaị ose (pepper soup).

Nchi bere akwa arịrị sị ha soro ya rịọwa Chineke ka O mee ka ụmụmmadụ nwee ntụgharị obi gbasara ha bụ ụmụanụọhịa n’ihi na ọ bụkwaghị sọnsọ ụtụ bụ nri enwe. Igbo ga-adị!

Akụkọ ilu abụọ

Mbekwu na nwanyị afọime:

Ḿbè sị ụmụanụmanụ na ọ bụrụ na-ọsọ esu n’ahịa na ya ga-azogbu nwanyị afọime. O ruo ótù ụbọchị, óké ọsọ wee su n’ahịa, ọsọ nke bụ onye na-agba ọ naghị ele anya n’azụ. Onye na-agba ọ gaghị ama ebe onye nke ya nọ, ma bụrụkwa ọsọ ụmụnwanyị na-agba hapụ ara ha aka.

Ka ọsọ gbachara, ọ bụrụ na ndị nwere ụkwụ azọgbuola nwanyị afọime. Ajụjụ bidoro jụwa, ndị nụrụ ka ḿbè sị na ọsọ su n’ahịa ya azogbuo nwanyị afọime kwukwara ihe ha nụrụ. Ka a mara ḿbè ikpe na ọ zọgburu nwanyị afọime, ḿbè wee na-ebe na ya enweghị ụkwụ ga-azọgbuli nwanyị afọime, mana ha gwara ḿbè na ọ bụ ihe a nụrụ onye n’ọnụ ka e ji ekpe ya ikpe.

Onye ekwukwala ihe ọ gaghị emeli n’ihi na ọ bụ e kwupu n’ọnụ, dibịa agbapụ n’afa. Igbo ga-adị!


Ọbọgwụ abụghị anụ oriri:

Égbé zipụrụ nwa ya ka o were aka ya ga bute anụ ọ ga-eri, nwa ya fepụtara hụ ebe ọbọgwụ chị ụmụ ya na-akpa nri, ọ tụrụ buru ótù nwa ọbọgwụ. Ka o buuru nwa ọbọgwụ ahụ felie, nne ya mere anya ka ọ hụghị ya, chịrịkwa ụmụ ya ndị fọdụrụnụ kpara nri na-aga.

Ka nwa égbé feruru ụlọ, nne ya jụrụ ya ihe nne ọbọgwụ ahụ mere mgbe ọ tụbuuru ya. Ọ gwara ya na ọ lụghị ọgụ nke o ji eti mkpu. Égbé gwara ya sị ya buchighaa ya azụ ozigbo n’ihi na ọ maghị uche onye gbara nkịtị.

Ka o buchighara nwa ọbọgwụ azụ, buru uriom ọkụkọ febata. Égbé jụrụ ya ihe nne uriom mere mgbe ọ tụbuuru ya, ọ gwara ya na ọ nọ na-eti mkpu, na-adọ, na-agba kalịkalị. Égbé wee sị ya rie anụ n’ihi na nne ya emechaala ihe ọ ga-eme, o nweghị ihe ọzọ fọdụrụ ọ ga-eme. Mgbe ahụ ka ọ gwara ụmụ ya na nwa ọbọgwụ abụghị anụ oriri n’ihi na amaghị uche onye nya akpa asụ nri. Igbo ga-adị!

Soromchịa

Ihe nchọta!

Mkpi na afụọnụ

Nwamkpi sịkwa onye chọwa ihe, ya biko were aka ya. Ọ sị na ọ bụ ya jiri aka ya wee chọrọ afụọnụ ya, ọ jụrụ gị ma ọ bụ na-ịhụghị ka ọ dị? Sọ mma!

O wee sị ngwa gị lezienụ ajị nke dị ya na ngada ya rịọrọ enyi ya nwoke ka ọ chọtara ya, na ya amaghị otu ọ dị adị. Ọ sị biko gị si n’azụ leruo ya anya ka ị gwa ya otu ọ dị ya. Onye kọọrọ m akụkọ a bụ Mazị Daniel Eboson. Igbo ga-adị!


Nwata na ewi

Otu nwoke gwara nwa ya ka o soro ya ga chụọ ewi. Nna ya kpọjere ya ebe ụpụ ewi ahụ dị gwa ya ka ọ kwụrụ ebe ahụ ledo anya. Ọ dọrọ ya aka na ntị ka ọtọọ anya n’ala hụ na ewi ahụ esighị n’ụpụ ahụ wee gbapụ. Nwata ahụ bụụrụ osisi nna ya bunyere ya kwụrụ n’ụpụ ewi ahụ na-eche ya ka ọ gbapụta.

Nna ya gara chọta ọnụ ewi wee bido ịfụ ya ọkụ. Ihe o jiri si n’ọnụ ewi ahụ na-afụ ọkụ bụ ka anwụrụ ọkụ si n’ụpụ chụpụta ewi. Ka nwoke a fụkatara ọkụ anya bido gbube ya mgbu, ọ jụọ nwa ya nwoke ma ọ bụ na ewi ahụ apụtabeghị.

Nwata ahụ wee jụọ nna ya ma ewi ahụ ya na-eche ọ dị ka mmadụ, nna ya sị ya mba. Ọ jụọ ya ma ọ dịka ewu, nna ya sị ya mba, ọ jụọ ma ọ dị ka nkịta, nna ya sị ya mba. Nwata wee jụọ nna ya ihe ọ dị ka ya, nna ya gwara ya na ọ dị ka òké, kama na o jiri nwantịntị ihe kara òké. Nwata wee sị nna ya na ọ kaara ị kọwara ya n’oge n’ihi na ọ bụrụ na ọ dị ka òké, mara na o teela aka o jiri gbapụ. Onye kọọrọ m akụkọ a bụ Mazị Daniel Eboson. Igbo ga-adị!

Abụ ifo

Onye na onwe jere…

Onye na onwe jere be enyi ya ọma? Merere mme;

Onye na onwe jere be enyi ya ọma? Merere mme;

Okereke jere be enyi ya ọma; Merere mme;

Gụrụ ibe ji n’aka n’aka; Gụrụ ibe ede n’aka n’aka;

Àkwá ọkụkọ oroghoro; Opupe ala ndende;

Osisi toro n’ọhịa; Nwata ji amụ elu;

Ọ rịdata ọ rịgharịa; kpọọ ya merere mme;

Merere mme oo; Merere mme.

Unu ga na-agbanwe aha n’ótù n’ótù sikwa òtù ahụ gụrụ ya na-aga wee ruo na aha onye ọ bụla abanyechaa.


Nwannụnụ osi ọkwụrụ

Nwannụnụ osi ọkwụrụ;

Unemune une ọkwụrụ une;

O jere ịghọ ọkwụrụ;

Unemune une ọkwụrụ une;

Ọkwụrụ ehugọọ;

Unemune une ọkwụrụ une;

Onye ga-ebuli ya?

Unemune une ọkwụrụ une;

Okorie ga-ebuli ya;

Unemune une ọkwụrụ une;

I bulighị ya, ọ tọ be gị;

Unemune une ọkwụrụ une;

“Otu a ka a ga-esi gụrụ ya na-aga okirikiri ganye na ọ gazuo onye ọ bụla ọnụ.”

Nwakadimkpọrọ

Gịnị mere Nwaakadịmkpọrọ? Ee Nwakadịmkpọrọ. Gịnị mere Nwaakadịmkpọrọ? Ee Nwakadịmkpọrọ.

Ụkwa dagburu Nwaakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere ụkwa ahụ? Ee Nwakadịmkpọrọ.

Mkpọrọ mawara ụkwa maka na ụkwa dagburu Nwakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere mkpọrọ ahụ? Ee Nwakadịmkpọrọ.

Akịka tara mkpọrọ maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere akịka ahụ? Ee Nwaakadimkpọrọ

Ọkụkọ riri akịka maka na akịka tara mkpọrọ, maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere ọkụkọ ahụ? Ee Nwaakadịmkpọrọ.

Égbé buuru ọkụkọ maka na ọkụkọ riri akịka, maka na akịka tara mkpọrọ, maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere égbé ahụ? Ee Nwaakadimkpọrọ.

Ụta gbagburu égbé maka na égbé buuru ọkụkọ, maka na ọkụkọ riri akịka, maka na akịka tara mkpọrọ, maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere ụta ahụ? Ee Nwaakadịmkpọrọ.

Ọ́kụ́ rejiri ụta maka na ụta gbagburu égbé, maka na égbé buuru ọkụkọ, maka na ọkụkọ riri akịka, maka na akịka tara mkpọrọ, maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere ọ́kụ́ ahụ? Ee Nwaakadịmkpọrọ.

Mmiri menyụrụ ọ́kụ́ maka na ọ́kụ́ rejiri ụta, maka na ụta gbagburu égbé, maka na égbé buuru ọkụkọ, maka na ọkụkọ riri akịka, maka na akịka tara mkpọrọ, maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere mmiri ahụ? Ee Nwaakadịmkpọrọ.

Mmadụ ñụsịrị mmiri maka na mmiri menyụrụ ọ́kụ́, maka na ọ́kụ́ rejiri ụta, maka na ụta gbagburu égbé, maka na égbé buuru ọkụkọ, maka na ọkụkọ riri akịka, maka na akịka tara mkpọrọ, maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwaakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere mmadụ ahụ? Ee Nwaakadịmkpọrọ.

Ọnwụ gburu mmadụ maka na mmadụ ñụsịrị mmiri, maka na mmiri menyụrụ ọ́kụ́, maka na ọ́kụ́ rejiri ụta, maka na ụta gbagburu égbé, maka na égbé buuru ọkụkọ, maka na ọkụkọ riri akịka, maka na akịka tara mkpọrọ, maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwaakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.

Gịnị mere ọnwụ ahụ? Ee Nwaakadịmkpọrọ.

Chukwu memiri ọnwụ maka na ọnwụ gburu mmadụ, maka na mmadụ ñụsịrị mmiri, maka na mmiri menyụrụ ọ́kụ́, maka na ọ́kụ́ rejiri ụta, maka na ụta gbagburu égbé, maka na égbé buuru ọkụkọ, maka na ọkụkọ riri akịka, maka na akịka tara mkpọrọ, maka na mkpọrọ mawara ụkwa, maka na ụkwa dagburu Nwaakadịmkpọrọ; Ee Nwakadịmkpọrọ.